Kyzylorda-news.kz Қазақстанның кең байтақ даласы – ежелден жануарлар дүниесінің алтын бесігі. Бұған Қостанай, Ақмола және Солтүстік Қазақстан өңірлерінен табылған мамонт сүйектері, сондай-ақ тарих қойнауында қалған жабайы жылқы, Каспий жолбарысы мен Тұран гепарды туралы деректер айқын дәлел. Алайда уақыт өте келе антропогендік қысым мен шектен тыс аңшылық талай түрді жер бетінен жойды. Бұл – биоалуантүрлілікті сақтау мәселесін кейінге қалдыруға болмайтынын көрсететін маңызды дабыл.
Биоалуандықтың тарихи негізі
Статистикаға сүйенсек, ел аумағында 13 мыңнан астам өсімдік пен 80 мыңнан астам жануар түрі тіршілік етеді. Соның ішінде өсімдіктердің шамамен 14%-ы эндемик, яғни тек осы өңірге ғана тән. Мұндай алуан түрліліктің негізінде ел географиясының бірегейлігі жатыр.
Қазақстан аумағы шөлдер мен шөлейттерден бастап кең далаларға, ну ормандарға, сулы-батпақты алқаптар мен биік таулы жоталарға дейін созылған табиғи мозаика іспеттес. Территорияның шамамен 60%-ын шөл және шөлейт аймақтар алып жатса, аридті ландшафттардың өзі ел аумағының 75%-дан астамын қамтып, жалпы биоалуантүрліліктің 40%-дан астамын сақтап отыр.
Экологиялық сын-қатерлер және жойылып бара жатқан түрлер
Алайда табиғи байлыққа қарамастан, бүгінде Қазақстанда шөлейттену мен климаттың өзгеруі үдерістері айқын сезілуде. Климаттық өзгерістер, ең алдымен, су ресурстарының азаюына әсер етіп отыр. Бұл әсіресе Арал теңізі мен Сырдария бассейндерінде анық байқалады және елдің оңтүстік пен батыс өңірлерінде шөлейттену қарқынын күшейте түсуде.
Сонымен қатар қалалар мен ауылдардағы қоршаған ортаның ластануы да жағдайды күрделендіре түседі. Ауыр металдар мен өндірістік қалдықтардан туындайтын өнеркәсіптік ластану экожүйеге айтарлықтай зиян келтіріп, табиғи тепе-теңдікті бұзуда. Соның салдарынан сирек әрі эндемик жануарлар түрлерінің, соның ішінде қар барысы, қарақұйрық және киік сияқты аңдардың саны азайып барады. Браконьерлік пен тіршілік ету ортасының тарылуы бұл түрлерді жойылып кету шегіне жақындатуда.
Бағалаулар бойынша, 670-тен астам жануар мен өсімдік түрі жойылып кету қаупінде немесе ерекше қорғауды қажет етеді. Ұлттық Қызыл кітапқа 220-225 жануар түрі енгізілген, ал соңғы жаңартуларға сәйкес бұл тізім 217 түрге дейін нақтыланған.
Олардың қатарында қар барысы, Пржевальский жылқысы, Тұран жолбарысы, дала антилопалары мен жыртқыш құстар бар. Әсіресе ірі тұяқты жануарлардың – қарақұйрық, құлан секілді түрлердің популяциясы соңғы онжылдықтарда қабылданған шараларға қарамастан төмендеу үрдісін көрсетуде. Ал Арал теңізінің тартылуы теңіз алабұғасын қоса алғанда 24 балық түрінің толық жойылуына әкелді.
Дегенмен, жағдай толықтай үмітсіз емес. Жүргізіліп жатқан қорғау шараларының нәтижесінде кейбір түрлердің саны қайта қалпына келіп, табиғи тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік беріп отыр.
Экотуризм – табиғатты қорғаудың тиімді тетігі
Осындай күрделі экологиялық жағдай аясында табиғи экожүйелерді сақтаудың нақты тетіктері айқындала бастады. Қазақстан – Орталық Азиядағы табиғи әртүрлілігі жоғары мемлекеттердің бірі. Елдегі осы байлықтың айқын көріністерінің бірі – Көкшетау өңірі.
Мәселен, Бурабай мемлекеттік табиғи паркінің аумағында 754 өсімдік түрі және 469 жануар түрі тіркелген. Олардың ішінде 220 құс түрі, 48 сүтқоректі бар, соның 16-сы Қызыл кітапқа енгізілген.
Мұнда соңғы жылдары табиғатты қорғау мен экономиканы ұштастыратын жаңа бағыттар дамып келеді. Марал шаруашылығы тек ауыл шаруашылығы саласы ретінде емес, экотуризмнің бір бөлігіне айнала бастады. Ақмола облысындағы агро-туристік кешендердің бірінде шамамен 300 марал өсіріледі. Мұнда келушілерге марал өнімдері ұсынылып, емдік панта ванналары арқылы қызмет көрсетіледі.
Алайда бұл салада да өзекті мәселелер жоқ емес. Маралдың сирек түрлерінің бірі – жолақты марал Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Браконьерлік қысым мен мүйізіне деген жоғары сұраныс оның табиғи популяциясына кері әсер еткен. Қазіргі таңда елімізде шамамен 10 мыңға жуық марал бар.
Осыған байланысты марал шаруашылықтары да біртіндеп өнім сатудан гөрі экотуризмге негізделген табыс моделіне көшіп келеді. Бұл бір жағынан табиғатты сақтауға мүмкіндік берсе, екінші жағынан өңірлік экономиканы дамытуға ықпал етеді.
– Қорғалатын табиғи аумақтарға келушілер саны соңғы жылдары артып отыр. Мысалы, жазда «Алтын дала» резерватына бардым. Ондағы табиғи орта ерекше әсер қалдырады. Миграциялық кезеңдерде киіктердің қозғалысын бақылауға мүмкіндік бар. Бұл аймақты дала сафариі бағытында дамытуға болады, – дейді эколог Зүлфия Сүлейменова.
Мемлекеттік саясат және биоалуантүрлілікті сақтау стратегиясы
Осы үрдістермен қатар елімізде ерекше экожүйелерді сақтауға бағытталған жүйелі жұмыстар да қарқын алып келеді. Соның айқын мысалы – Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы. Оның аумағы 543 171 гектарды құрайды. Мұнда 346 құс түрі, 443 өсімдік түрі, 46 сүтқоректі тіркелген. Қорық «Құс базары» ретінде танымал, ал оның символдарының бірі – қоқиқаздар.
– Қоқиқаздар жұптарын ұзақ уақытқа таңдайды, көбіне 1-2 жұмыртқа басады. Ұя басу процесіне аталығы мен аналығы кезектесіп қатысады. Балапандар дүниеге келген соң бірнеше күн ішінде арнайы топқа біріктіріледі. Оларды ондаған ересек құстар қорғайды, – дейді Қорғалжын қорығы визит орталығының маманы Ақбота Наурызбаева.
Жалпы, Қазақстан аумағында 500-ден астам құс түрі кездеседі, олардың 56-сы Қызыл кітапқа енгізілген. Алайда мамандар шамамен 60 түрдің жойылу қаупінде екенін атап өтеді. Ал ақбөкендер саны соңғы жылдары айтарлықтай өсіп, шамамен 4 миллионға жетті. Дегенмен бұл өсім де экожүйелік тепе-теңдікке қатысты жаңа ғылыми сұрақтарды алға тартып отыр.
– Популяцияны табиғи деңгейде ұстап тұру үшін экожүйелік тепе-теңдікті сақтау қажет. Бұл бағытта жыртқыш түрлердің рөлін қайта қарастыру маңызды, – дейді эколог Зүлфия Сүлейменова.
Қазақстанда омыртқалы жануарлардың 835 түрі тіркелген, олардың 227-сі сирек саналады.
– Арқардың бірнеше түрі тек еліміздің аумағында таралған. Олардың популяциясы шектеулі. Негізгі қауіп – бақылаудың жеткіліксіздігі мен мекен ету ортасының қысқаруы, – дейді биология ғылымдарының кандидаты Жасхайыр Қарағойшин.
Осыған байланысты биоалуантүрлілікті сақтау мәселесі мемлекеттік деңгейде ерекше назарға алынып отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл бағытта арнайы қор құру бастамасын көтерген. Сондай-ақ Каспий аймағын зерттеу және итбалықтарды қорғау бойынша ғылыми институттар құрылып, резерваттар жасақталған.
Сонымен қатар реинтродукция жобалары да жүзеге асуда. Торғай даласына керқұландардың қайта әкелінуі және Іле-Балқаш өңіріне Амур жолбарысын енгізу жұмыстары – соның нақты дәлелі.
Осы бастамалардың барлығы жүйелі саясатпен бекітіліп отыр. Үкімет биологиялық әртүрлілікті сақтау және оны орнықты пайдалану жөніндегі Тұжырымдаманы қабылдады. Ол – табиғатты қорғау, экожүйелерді қалпына келтіру және биоалуантүрлілікті ұтымды пайдалану саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі стратегиялық негізі.
Тұжырымдама Қазақстанның 1994 жылы ратификациялаған Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция аясындағы міндеттемелерін орындауға бағытталған. Сонымен қатар ол 2050 жылға қарай табиғатпен үйлесімді тепе-теңдікке қол жеткізуді көздейтін Куньмин-Монреаль жаһандық биоалуантүрлілік бағдарламасының мақсаттарын іске асыруға негіз болады.
Қазақстан биоалуантүрлілікті сақтау қауымдастығының мәлімдеуінше, мәселе ортақ жауапкершілікті талап етеді.
– Құжатты қабылдау мемлекеттік органдардың, ғылыми қауымдастық пен қоғамдық ұйымдардың бірлескен еңбегінің нәтижесі болды. Дайындау барысында халықаралық тәсілдер мен ұсыныстар ескеріліп, ұлттық басымдықтар айқындалды, – деді қауымдастық директоры Вера Воронова.
Тұжырымдама 8 негізгі бағыт пен 13 мақсатты индикаторды қамтиды.
Бірінші бағыт – экологиялық желіні дамыту және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жүйесін кеңейту. Бұл – табиғатты сақтаудың ең тиімді әрі әлемдік тәжірибеде кең қолданылатын тәсілдердің бірі. 2035 жылға қарай қорғалатын аумақтардың көлемін 31 млн гектардан 33,2 млн гектарға дейін ұлғайту көзделіп отыр.
Екінші бағыт – орман ресурстарын қорғау мен қалпына келтіруді күшейту, орнықты орман шаруашылығын дамыту. Орманмен қамтылған аумақты қазіргі 13,9 млн гектардан 14,7 млн гектарға жеткізу жоспарланған.
Сондай-ақ ағаш ресурстарын тиімді пайдалану көзделіп, 2035 жылға қарай ағаш өңдеу өнімдерінің өндірісін бес есеге арттыру жоспарланып отыр.
Үшінші бағыт – жануарлар дүниесін мониторингтеу, қорғау және тұрақты пайдалану жүйесін жетілдіру. Қызыл кітапқа енгізілген түрлерді сақтау және аңшылық мақсаттағы жабайы жануарларды тұрақты басқару шаралары қарастырылған.
Төртінші бағыт – ихтиофауна мен табиғи балық ресурстарын қорғау. Салада тәуекелдерді терең зерттеу мен мониторингті күшейту қажет. Бесінші және алтыншы бағыттар өсімдіктер әлемін сақтау және жайылымдардың тозу мәселесін шешуге арналған. Бұл ретте ғылыми негізделген тәсілдер, мониторинг және инвентаризация жұмыстары басты орын алады.
Қалған екі бағыт биоалуантүрлілік туралы деректерді жинау, жүйелеу және индикаторлар жүйесін қалыптастыру арқылы ұзақ мерзімді стратегия құруға бағытталған.
Биология ғылымдарының кандидаты Александр Бербердің пікірінше, мұндай құжат мемлекеттік органдарды, халықаралық және үкіметтік емес ұйымдарды, сондай-ақ жеке секторды бір мақсатқа жұмылдырып, тек сирек түрлерді ғана емес, жалпы экожүйені қорғауға мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, Қазақстандағы биоалуантүрлілікті қорғау саясаты көпқырлы әрі кешенді сипатқа ие. Қорықтар мен ғылыми зерттеулерден бастап мемлекеттік тұжырымдамалар мен халықаралық ынтымақтастыққа дейінгі шаралар табиғатты сақтаудың тұтас жүйесін қалыптастырып отыр. Бұл – тек бүгінгі экологиялық мәселелерге жауап қана емес, болашақ ұрпақ үшін табиғи байлықты сақтап қалуға бағытталған стратегиялық ұстаным.
Мөлдір Сабыржан
Дереккөз Freepik