Kyzylorda-news.kz Жыл басынан бері халықты дүрбелеңге салған қосымша құн салығы әлі де мінберден түскен емес. Елдің пікірі екі жақты қалыптасып, бірі келіспейтіндігін дауласа, келесі бірі байыптың соңын бағуды көздеп отыр.
Мемлекет басшысы отандық бизнес өкілдерімен кездесуінде Үкіметке қосымша құн салығын қайта қарауды ұсынды.
– Кез келген реформаны жан-жақты сараптап, байыппен жүргізген жөн. Экономика салаларының ерекшеліктерін ескере отырып, түрлі нұсқаларды әзірлеу керек. Қосымша құн салығына қатысты бұған дейін көзқарасымды білдірмеген едім. Өйткені қызметтік дәрежеме сәйкес, менің әрбір сөзім, пікірім қатаң тапсырма сияқты қабылданады. Соған қарамастан бұл мәселе бойынша ойымды жеткізгім келеді. Қалай десек те, қосымша құн салығының мөлшерлемесі сараланып белгіленуге тиіс. Үкімет түпкілікті шешімді білікті сарапшылардың, қайталап айтамын, білікті сарапшылар мен кәсіпкерлердің, әлбетте депутаттардың пікіріне құлақ аса отырып, нақты есептеулер негізінде қабылдағаны дұрыс. Бір анығы, Үкіметтің қазіргі ұсынып отырған мөлшерлемесі тым жоғары. Сіздер нақты цифрды айттыңыздар. Оны қоғам қызу талқылады. Тіпті, кей жағдайда артық сөздер де айтылды. Дегенмен, бұл қоғам талқысына алдын ала салынған ұсыныс болатын. Тағы қайталап айтамын, Үкіметтің бұл бағыттағы жұмысы бизнес, қоғам, кәсіпкерлер, сарапшылардың, яғни барлық тараптың пікірі ескеріле отырып жалғасуы керек. Биыл нақты шешім қабылдануға тиіс, – деді мемлекет басшысы.
Өздеріңізге белгілі, Үкімет 12 пайыздан 16-ға дейін қосымша құн салығын арттыруды көздеп отыр. Қолданыстағы заң бойынша бұл салықты жылдық тауар айналымы айлық есептік көрсеткіштің 20 мың еселенген мөлшерін құрайтын сомаға жеткен кәсіпкерлер ғана төлейді. «Қазіргі қолданыстағы салық – әлемдегі ең төмен қосымша құн салығы» деген Үкіметтің отырысынан кейінгі брифингтегі Премьер-Министрдің орынбасары, Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің пікірін талдап көрейік.
Алдымен ғаламторда жарияланған өзге елдердегі ахуалға назар аударсақ. Дамыған мемлекеттердің көбінде қосымша құн салығы әжептеуір. Алайда алғашында ұсынған ҚҚС-ны 20 пайызға көтермес бұрын ескеретін мынадай мәселелер бар. Мысалы, Ұлыбританияны алайық. Бұл мемлекетте ҚҚС-ның үш түрі қолданыста. 20 пайыз, 5 пайыз және 0 пайыз. Негізінен көптеген тауарға 20 пайыз қосымша құн салығы салынады. Ал автокресло, үйді жылытуға пайдаланатын электр жабдықтары, электрді үнемдейтін технологияларға 5 пайыздық жеңілдігі болса, мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған ғимараттар, құрал-жабдықтар, кітаптар, газеттер, нәресте тамағы деген секілді біраз дүние қосымша құн салығынан босатылған. Осындайда ағылшындардың бәрін түгелімен есептеп, әрқайсысына жеке-жеке салық енгізіп шыққанына тәнті боласың.
АҚШ-та дәл ҚҚС (VAT ағылшынша) деп аталатын салық жоқ. Есесіне, әрбір штаттың сатылған тауарға салынатын салығы бар. Америкаға барсаңыз немесе достарыңыз болса білуі керек. Дүкендердегі сөре бағасында көрсетілген сомасы кассада төлейтін ақшаңыз көбірек болады. Өйткені америкалықтар салықты көрсетпейді. Бұл олардың сәтті шешімі ретінде санайды.
Еуропалық одақта да қосымша құн салығы жоғары. Көп жерде 27 пайызды құрайды. Жарайды делік. Еуропадажалақы да жоғары. Ал біздеше? Жалақамыз жығып бермейме?.. Ел аузындағы 20 пайызға көтерілген НДС қандай зиян әкеледі немесе пайда береді? Шынын айту керек, Қазақстан әлеуметтік мемлекет. Республикалық бюджеттің қомақты бөлігі әлеуметтік салаға жұмсалады. Яғни, қайтарымы жоқ, халыққа таратып беретін қаражат. Сол себепті жиналған салық жетпей қалып жатады. Көтерілген қосымша құн салығы есебінен бюджетке түсетін қаражат та артады деп болжап отыр. Оны да көрейік... Қателеспесем, былтыр салық түсімінің ширегінен астамын осы қосымша құн салығы құрады.
Өкініштісі, көтерілген соң тауар мен қызметтің де құны өсетіні белгілі. Оның зияны қарапайым халыққа тиетіні де түсінікті. Сондықтан әлеуметтік салықты алып тастау жоспарланып отырған көрінеді. Сонымен бұл салықты түптеп келгенде тұтынушы төлейді деп тұрмыз. Рас, солай. Онда неге кәсіпкерлер «бизнесімді жабамын» деп жатыр? Өйткені тауар мен қызмет бағасы өскеннен сұраныс өспейді. Керісінше, төмендейді. Тіпті кей жағдайда өтпейді. Алайда Үкімет салықты көбейтпесек, бюджет тапшылығы арта береді, даму туралы айтпаса да болады деп отыр. Бюджет шығысының 40 проценті әлеуметтік салалар. Денсаулық пен білім салалары, бюджетке қарайтын мекемелерде істейтін қызметкерлердің жалақысы, зейнетақы, әскер, құқық қорғау органдары, тағысын тағы.
Сонымен ҚҚС төлейтіндер қатарына 300 мыңға жуық салық төлеуші қосылады. Нәтижесінде бюджетке 6-7 трлн теңге қаржы түсуі мүмкін. Сол қаржының дамуға жұмсалатынын көреміз енді.
Бұл қаншалықты тиімді болмақ? Дәл қазір өзінде пайдалы не зиянды деп кесіп айту қиын. Уақыт көрсетеді. Дегенмен жаңадан қабылданатын салық кодексінде тәуекелге баратын оң шешімдер болады деген үміт бар.
Айдос Мырзалы
Фото: Нұрболат Нұржаубай