Kyzylorda-news.kz. Қасиетті де, киелі Қазалы жерінде небір кәсіпкерлер өз табысын еселеп, халықтың қазынасын толтыруда. Мұнда сегіз мыңға жуық кәсіпкер түрлі саланы қолға алған. Соның ішінде, ең берекелі саналатын балық шаруашылығын иіріп отырғандар аз емес. Сондықтан да Қазалы мен Аралдың балықшылары ұстаған су маржанына елдің түкпір-түкпірінде әрдайым сұраныс жоғары. «Өзен жағалағанның өзегі талмайды» деген бар.
Сыр өңіріндегі Қазалы, Арал ауданы ертеден балықшылар мекені саналады. Ал, балықшылар үшін су маржанын аулап ұстауда аудың атқарар рөлі зор болған. Мәселен, зерттеушілер Қазалының атауын «қаза» дейтін аумен байланыстырады. Сондықтан, оқырмандардың назарына балықшылардың негізгі құралы жөнінде ел аузындағы бірнеше ақпаратты ұсынуды жөн көрдік.
Шайтан ау деген не?
Су маржанын аулап ұстау үшін аудың атқарар рөлі зор, дейді кәнігі балықшылар. Оны ертеде балықшылар жібек жіптен, түйе жүні мен аттың қылынан тоқыған. Халық тілінде, аудың үлкен түрін – жылым деп атау дағдыға айналған. Жылым атауының төркіні, судың қатпай жатқан ау салатын бөлігінің атауымен байланыстырылады. Екінші болжамда – қазақ жеріне қоныс аударған шығыс славяндары мен Дунай бойы балықшыларының тіліндегі ау атауының қазақыланған нұсқасы.
Өзен жағалап, су маржанын сүзіп алуды сүйікті кәсібіне айналдырған балықшылар әркезде аулардың алуан түрлерін тұрмысқа ыңғайлап ойлап тауып отырған. Солардың арасындағы атауымен елітіп, таңдандырып, ойға шомдыратын ең еркшесі – шайтан ау деп аталған. Ел аузында жүрген әңгімеге сенсек, жиырмасыншы ғасырдың басында Ұлы Отан соғысының алдында пайда болған. Жоқшылық пен таршылық дендеген шақта шағындап тоқып пайдаланылған ауға балықшылар өзара «шайтан ау» деген атау қойған.
Әйтеке би кентінің тұрғыны Әмірбек Нұрымбаев, бұлай аталудың сыры – оның көлемінде болар деген болжамымен бөлісті. Әңгімеге тартқан кейіпкеріміздің айтуынша, қазіргі аулардың ұзындығы 30-40 метр болса, ол небары 5-6 метр ғана болған екен. Ағысқа қарсы құратын арқалығы мен табандығы бар құрма ау саналған. Әдепкі уақытта балықшылар, оны жәй жіптен тоқыса, кейін орнына капрон жіппен ауыстырып тоқыған. Ірі балықтар аулау мақсатында «шайтан ау» торларын кең қылса, кішкентай балық ұстау үшін тор көзін кішірек көлеммен дайындаған. Азығы үшін қолданған шағын ауды балықшылар өзі ойлап тапқан. Ол кезде 4-5 балық ұстап, бір руды асырай алатын жағдайда болған деседі. Тез салып, жылдам суырып алатындықтан «шайтан ау» деп аталған-мыс. Қазіргі күні мұндай ауды ешкім қолданбағандықтан. Сұраныста жоқ.
Қазалы «қаза» атауымен байланысты ма?
Қ.Пірімов ауылының тұрғыны Рамазан Қонысбай жұмыстан қолы қалт еткенде, жақын маңдағы өзен-көлдерге барып, отбасына балық аулап келуді әдетке айналдырған. Рамазан Қонысбайдың деректеріне сүйенсек, кезінде балықшылар «гөңкі» ауды кеңінен қолданған. Ол үш қабатты, екі жағы керегенің көзіндей үлкен, ортасы кішірек болады екен. Ірі балықтарды аулау үшін капрон жіптен тоқып, жасаған.
Ал, талдан иіп дайындалатын «қабадан ау» өзен-көлдің тайыз жерлеріне құру мақсатында ойлап табылған құрылғы саналады. Оның ерекшелігі – ауға кірген су маржаны қайта шыға алмайды. Сонымен бірге, ел аузында жүрген «ақанай ау» көпті тамсандырған. Ауды тоқыған адамның құрметіне солай аталған көрінеді. «Ақанаймен» тек ғана, үлкен жайындар ауланған екен.
«Енді бір әңгімелерде ауыл ақсақалдары Сырдарияны жағалаған балықшылар «қаза» ауын құрғандықтан ауданның «Қазалы» деп аталуы мүмкін деген тұжырым келтіреді. Олардың дерегінше, «қаза» майланғанда балық судың бетіне шығып тұрады. Кейін аулардың жаңа түрлері пайдалануға енгеннен кейін «қаза» қолданыстан шығып қалған. Қазаны қамыстан, жыңғылдың шыбығынан жерге қазық қағып, соны айналдыра тоқитын болған. Ұзына бойына 10 метрге дейін тоқып, астыңғы жағынан балық кіретін орын қалдырған. Ішіне су маржаны толғанда бетінен шолпымен сүзіп алып отырған», – дейді Құмжиек ауылының тұрғыны Рамазан Қонысбай.
Тоқылған тордың түрі көп
Аудың самала, қода, құрма, шөміш, тағы басқа да, бір-бірінен өзіндік құрылымдық айырмашылығы бар көптеген түрлері қолданылғаны туралы тілдік және этнографиялық мәліметтер тарихи құжаттарда кездеседі. Әр жердің өзіндік ерекшеліктеріне қарай шеберлер ертеректе балық аулайтын құрылғыларды ағаш, шілік немесе қамыстан тоқып жасаған. Мұндай құралдардың тор көздерінің мөлшері аулайтын балықтың айқұлағынан ілінетіндей және балықтың басы өтпейтіндей мөлшерде жасалған. Соның бір түрі – қода деседі. Ау түрлерін пішіні, құрылымы, көлемі және қолданыстық ерекшелегіне қарай негізінен үш топқа бөліп қарастыруға болады.
«Сүзгі ay – үлкен сулардан балық аулауға құрылатын ортасы сүйретілген, ұзынша етіп тор көзінен үлкен балықтар өтіп кете алмайтындай етіп тоқылған жабдық. Сүзгі төрт бұрышына тағылған арқан арқылы ауға түскен балық сүзіліп алынады. Сүзгі аудың ақап ау, аламан ay, майшабақ ay тәрізді түрлері кездеседі», – дейді қазалылық ақсақал Әбдіреш Баймұратов.
Сонымен қатар, ел аузындағы құрма ау – жалпақ тоқылып суға кесе көлденең керілетін ау түрі. Тоқылуы сүзгі ауымен ұқсас. Мұны қыста мұз астында, жазда суға екі жағына екі қада орнатып, астыңғы жағының әр жеріне тас байлап, құрып қояды. Одан өтпек болған балық желбезегінен тор көздеріне кептеліп, оралып қалады.
Көпті көрген ақсақалдың мәлімдеуінше, шөміш ау – көлемі шағын, тордың түп жағы қанар тәрізді ұзынша болып келген ау түрі. Тоқылуы сүзгі ау мен құрма ауға ұқсайды. Алдымен ұзын сырыққа ағаштан иіп, сап орнатады да, оның басына тоқылған ауды жіппен жіпселейді. Көбінесе түнге қарай құрылатын шөміш аудың түрлері көп. Олар қол қауға, тоспай, қара ау, бөгеу ау деп те аталады. Бөгеу ау құрылған жерінде ұзақтау, яғни, бір-екі ай тұрады.
Ағынды суларда әрқайысысы 15-20 құлаш болатын бірнеше ауды бір-біріне жымдастыра жалғап, өзенге көлденеңнен құратын «ығызбай» ауы қолданылады. Оның үстіңгі арқалығына қалтқы, астыңғы табандығына салдауыр байлайды да, арқалықтың екінші ұшын қайықтағы балықшы ұстап отырады. Аудың мөлшері әртүрлі, ұзындығы бір жарымнан 8-20 құлашқа дейін барады. Басқа халықтардан сауда-саттық жолымен келген ау көзінің мөлшерін қазақ балықшылары үш, төрт, алты елі деген немесе төртінші, бесінші, алтыншы сияқты миллиметрлік өлшеммен атау қалыптасқан. Осыған байланысты, аудың қандай балықты ұстауға қолайлы екендігі балықшылар тілінде – «алты елі ауға табан балық, үш елі ауға торта түседі» деген тұрақты сөз орамында сақталған.