Kyzylorda-news.kz. Саясаттанушы, Қызылорда облыстық Қазақстан халқы Ассамблеясы жанындағы Ғылыми-сарапшылық тобының мүшесі Бауыржан Үсенбаев бүгінгі этносаралық жағдай туралы баяндады.
Бүгінгі таңда бүкіл елімізде қайта құру идеялары қанатын кеңге жайып, жан-жақты іс жүзіне асырыла бастады. Біртұтас Совет халықтарының жетпіс жылдан астам тарихына түбегейлі талдау жасалынып, саясатта, экономикада, әлеуметтік өмірде жол берілген қателіктерді жоюға, марксизм - ленинизм идеяларын қатып қалған догмалардан тазартуға ерекше назар аударылып, демократиялық таңдау жолына жаңа бағыт бағдар жасалынды. Бұл орайда, әсіресе бір Одаққа бас біріктірген әрбір ұлт, республикалардың дербестігі, саяси экономикалық, әлеуметтік ерекшеліктері алдыңғы қатарға шығып, елдегі ұлт саясатын қалпына келтіруге зор мән беріліп отыр. Осының нәтижесінде кәзір Кеңес мемлекетін мекендеген әрбір ұлттың, елдің елдігіне, ердің ерлігіне елеулі сын болатын кезең туды. Этносаралық қатынас мәселелері турасындағы мемлекетіміздің егемендігінің дамуы ғылыми - теория шеңберінен шығып, шешімін қажет еткен күннен бастап саяси айтыстар тақырыбына айналды. Әсіресе, бұл жағдай ақпарат кеңістігінде қызу талқыға түсуде. Ендігі жердегі басты міндет бір ұлттың мүддесін екінші ұлттан жоғары қоюға жол бермеу керек. Оны шешудің Республика басшылығы ұсынған сындарлы бағыттары қайсыбір азаматтардың оңнан да, солынан да соққысына алынды. Шовинистік пиғылдағылардың Қазақстанды бөлшектеуге деген құмарлықтары етек алды.
Бұл жағдай тарихтан тіптен хабары жоқ немесе тарихты білгісі келмейтін дауырықпалардың көкейінен шығып жалған ұлтжандылыққа итермелеп келеді. Елімізде тұрып жатқан түрлі этностардың көпшілігі қазақ жеріне өздігінен келген жоқ. Кезіндегі соқыр саясаттың салдарынан жер аударылып және қуғындалып келген азаматтар. Ал қазір сол этнос өкілдерінің үшінші, тіпті төртінші ұрпақтары қазақ жерін өз отаным деп таниды. Тарихи отынына көшіп кеткен азаматтар да қазақ жерін, салтын, қонақжайлылығын, дархан көңілін ыстық лебіздермен еске алып жүгендері баршылық. Бұл біздің тарих алдындағы абыройымыз, мәртебеміздің биіктігі деп түсінемін.
Қазақстандық қоғам бүгінде 100-ден аса этнос пен 40-тан астам конфессия өкілдері өмір сүретін этносаралық және конфессияаралық плюрализм мен төзімділіктің ерекше үлгісі болып табылады. Бейбітшілік пен тыныштық, азаматтық келісім, діни төзімділік, қоғам өміріне әр түрлі мәдениеттер өкілдерінің тең қатысуы - бұл қағидалар мемлекет тәуелсіздігі жылдарында ұлттық саясатымыздың негізін қалап, Қазақстанның әлемдік қоғамдастықтағы айрықша ерекшелігін қамтамасыз етті.
Қазақстан бүкіл әлемге Ұлы Жібек жолының қиылысында орналасқан шығыс пен батыс өркениетін байланыстыратын көпір болып табылатын мемлекет ретінде танымал. Қазақстанның өркениетаралық орналасуы географиялық құрамдас бөлікке ие болып қана қоймай, сонымен бірге оның мазмұнды бөлігімен толықтырылады, өйткені ежелгі дәуірден бастап біздің мемлекетімізде әр түрлі діндер, дәстүрлер, әдет-ғұрыптар, тілдер және этностардың, халықтар мен ұлыстардың мәдениеттерінің басқа элементтері таралып, дамыды.
Біз «келісім» сөзін жиі кездестіреміз, бірақ бұл нені білдіреді және оны қалай түсіну керек? Тар мағынадағы келісім қарама-қарсы пікірді қабылдау ретінде көрінуі мүмкін, бірақ кең мағынадағы келісім - бұл бір мақсаттағы пікірлердің жиынтығы, бұл белгілі бір мақсатқа бағытталған қозғалыс. Этносаралық келісім тек бірлікті, идеялар мен ойлардың симметриясын, олардың бірігуі мен үйлесімділікке жетуді білдіреді.
Қазақстан әрқашан тұрақтылық пен жанжалдарды сындарлы диалог арқылы шешуді жақтайды және сол арқылы келісім идеясын жүзеге асырады. Қазақстандық келісім моделі қоғамның құрылуы мен бірлігіне бағытталған. Әлемдік тарихта келісім қағидаттары қабылданбаған, діни және ұлттық негіздер бойынша қақтығысқа жағдай туғызған мысалдар бар. Косоводағы, Қарабахтағы, Израильдегі және т.б.қақтығыстың мысалын еске түсіру керек.
Бұл салада Қазақстанда сыртқы қауіп бар. Өз идеологиясында ымыраластық пен диалогты толығымен жоққа шығаратын және осындай қақтығыстарды қарулы жолмен шешуге бейім идеяларды қамтитын экстремистік топтардың тұрақсыздану қаупі бар. Мұндай идеологиялар қоғамның өзінде агрессияға толық жағдай жасауға қабілетті.
Өзінің ақыл-ойы мен мәдени дәстүрі бойынша, қазақ қоғамына экстремистік идеялар тән емес, ол олардың санасы арқылы мәдениеті арқылы халықтың санасына енеді, бұл бірлікті сақтаудың қаншалықты маңызды екендігін көрсетті. Халық қоғамдағы үйлесімділіктің маңыздылығын түсінудің қиын жолынан өтті.
Ең қиын сәттердің бірі 1932-1933 жылдардағы аштық болды, Қазақстанда ол «Ашаршылық» деген атпен белгілі болды. Осы сәтте адамдар мұқтаждардың барлығына көмектесу үшін бірікті, жанашырлық танытты, қиын жағдайға тап болғандардың барлығына қолдау көрсетті.
Қазақстандағы этносаралық келісім өзінің бастауын қазақтардың өмірі мен дәстүрінен алатынын ұмытпауымыз керек, ағайын. Әрине, әр заманның өз қиындығы бар. Дегенмен, әр қиындықтың зілін ұлтқа, адамның шығу тегіне сайып қойсақ, бұл елдігімізге сын болмақ.
Осы жерде айта кету керек, қанша жерден сыни пікірлер мен теріс сөздерге қалса да ел бірлігін сақтауда Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі зор. Ата заңымыз бойынша қазақстан азаматы - шығу тегіне, сеніміне қарамастан барлық құқығы жағынан тең. Ендігі жерде Қазақстан халқы ассамблеясының не қажеті бар деген сауал туады. Мен айтар едім, Қазақстан халқы ассамблеясының қажеттілігі сол – мемлекет құрушы қазақ ұлтының айналасына әртүрлі этнос өкілдерін топтастыруында. Қазақстан халқы ассамблеясы тіл мәселесін де оңтайлы көтеріп келеді. Қазақ тілі 100 пайыз қолданыстағы мемлекеттік тіл болуға тиіс. Бұны ассамблея да қолдайды. Ал тілге қатысты тұрмыстық деңгейде орын алып жатқан түсініспеушіліктер мейлі ол орыс, болсын, мейлі ол кәріс болысн, мейлі ол қазақ болсын, басқа да ұлт болсын әлі де қоғамымызда шовинисттік және өзімшілдік пиғылдың дәні бар екенін көрсетеді. Егер біз қазақ ұлты өзге этностарға өзімізді сыйлатқымыз келсе – руханият жағынан иманымызға, дәстүрімізге және тілімізге бекем болайық, тұрмыстық жағынан сыбайластықтан, көре алмаушылықтан ада, кәсібімізге шебер, білімде озат болайық. Мүмкін сол кезде ұлт ретінде қазақ халқын үлгі тұтып отандас орыстар балдарының атын Құдайберген, кәрістер – Жұмабай деп қояр. Өзімізді өзіміз түземей басқаларға мін айту әдептілікке жатпайтынын жақсы білесіздер.
Этносаралық татулықты дамыту бойынша нақты нәтижелерге жету үшін келесі бағыттар бойынша мақсатты жұмыс қажет деп ойлаймын:
- мектеп және университеттердің білім беру жүйелерінде көпмәдениеттілік доктринасын бекіту; балалар мен жастар арасында жағымсыз стереотиптердің, этносаралық өшпенділіктің және басқа ұлт өкілдерінің жеке қорлауының және нәсілдік ерекшелігінің көріну жағдайларына жауап беру;
- әр түрлі халықтық дәстүрлер мен мәдени мұраларға негізделген көркемөнерпаздардың қойылымдарын дамыту; мектеп мұғалімдері мен университет оқытушыларының ұлтаралық және дінаралық диалог және бейбітшілік мәдениетіне деген көзқарастары бойынша өздерінің білімдері мен сенімдері үшін арнайы аттестаттау жүргізу;
- мектеп оқушыларының бойында әскер мен құқық қорғау органдарына және басқаларға деген құрметті қамтитын патриоттық тәрбиенің негіздерін бұзбай, зорлық-зомбылыққа деген теріс көзқарасты қалыптастыру мақсатында мектеп нұсқаулықтарын әзірлеу, мұғалімдер мен ата-аналарға арналған арнайы курстар құру.